De Islamitische Verlichting

In de proloog laat schrijver De Bellaigue zien hoe onder het kalifaat der Abbasiden (749-1258) de islamitische wereld gretig kennis vergaarde in Oost en West.
Maar in de late Middeleeuwen kwam een einde aan deze openheid. Vooral in de dominante soennitische wereld werd als bron van kennis het eigen inzicht van geleerden (ijtihad) verdrongen door het beginsel van taqlid – blinde navolging van als gezaghebbend geldende auteurs. Het leidende principe werd bila kayf, vraag niet waarom. De mens, zo werd de stelregel, kan Gods wijsheid niet bevatten en Zijn woord – in de Koran – is wet.

In 1798 werd deze stoffige insulaire wereld, waar nieuwsgierigheid allerminst als deugd gold, opengebroken door de aankomst van Napoleons leger bij de piramiden. Met indrukwekkende eruditie schetst De Bellaigue de ontwikkelingen sinds 1800 in drie landen: Egypte, (Ottomaans) Turkije en Iran. In de eerste decennia van de 20ste eeuw bereikte deze islamitische Verlichting een hoogtepunt.

Daarna, schrijft De Bellaigue, zette een proces in van Contra-Verlichting die deze hervormingsbeweging uiteindelijk overspoelde.
Moslim-intellectuelen, van Brits-Indië tot Egypte, beschouwden het koloniale bestuur als een immense vernedering. Zij waren verdeeld in twee kampen.
Het ene kamp vond dat de kolonisatie een einde kon maken aan de economische en wetenschappelijke achterstand in de islamitische wereld. Deze groep beschouwde de westerse overheersing als een uitdaging tot modernisering en hervorming.
Het andere kamp zag bevrijding van het kolonialisme als voorwaarde voor behoud van de islamitische identiteit en vroeg zich hardop af wat er te leren viel van deze ongelovige onderdrukkers. Deze mensen wilden het zelfvertrouwen van moslims herstellen door terug te keren tot het geloof en afwijzing van alles wat westers was. Tot deze stroming behoort de Moslimbroederschap, de oudste en grootste organisatie van moslim-fundamentalisten ter wereld.

Van de modernisering in de 19de en vroege 20ste eeuw resten alleen geïmporteerde westerse wapensystemen en de bazaar van consumenten-elektronica. Egypte kent, na een kortstondig experiment met fundamentalisten aan de macht, een militaire dictatuur. De door seculiere nationalisten gegrondveste democratie van Turkije wordt ondermijnd door autoritaire islamistische politici. En het Iran van na Khomeini blijft in de greep van ayatollahs en een even inhalige als repressieve Revolutionaire Garde.

Het Westen gaat niet vrijuit in dit échec. Dat aanzetten tot religieuze hervorming vastliepen, is het gecombineerde resultaat van westerse bemoeienis, met als voorlopig dieptepunt de invasie van Irak in 2003.

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/01/12...deugd-a1588041